" Jako rzeka Soła płynie
wespół z Koszarawą,
tak Żywiec niechaj słynie
nieśmiertelną sławą".
Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej Krótka historia Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej (1934-2004)
Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej sięga swymi początkami 1934 r. Wtedy bowiem grupa ludzi, na której czele stanął Michał Jeziorski, nauczyciel historii gimnazjum żywieckiego, zorganizowała przy Kole Towarzystwa Szkoły Ludowej w Żywcu Sekcję Miłośników Żywiecczyzny. W nurt pracy tej Sekcji włączyli się, od pierwszej chwili jej istnienia, również Stanisław Szczotka, Władysław Nowotarski, Adam Miksz i wiele innych osób serdecznie zainteresowanych losami swego regionu.
Sekcja Miłośników Żywiecczyzny sformułowała swoje zadania w następujących punktach:
ˇ Wyzwalać narastającą i prężącą się w sobie samowiedzę Żywiecczyzny, wskazując jej równocześnie zdrowy kierunek rozwoju.
ˇ Przetwarzać tę samowiedzę w wielką siłę motoryczną wszelkich poczynań zmierzających do przysporzenia Polsce nowego regionu, świadomego swych sił i zadań życiowych.
ˇ Utrzymywać łączność ojczystego zagonu z tymi, którzy się z niego wywodzą, a których los rozproszył po całej Polsce.
ˇ Informować uczciwie i rzetelnie turystów i letników o urodzie i swoistości charakteru Ziemi Żywieckiej, leżącej o miedzę od zadymionych centrów przemysłowych Zagłębia Śląskiego i Dąbrowskiego.
Tezy te do dnia dzisiejszego są żywe i aktualne. Dalsza praca Sekcji Miłośników Żywiecczyzny potoczyła się w kierunku wytyczonym w programie działania.
Pierwsze sukcesy Sekcja zawdzięczała w dużej mierze pracy młodzieży Żeńskiego Seminarium Nauczycielskiego, która zajmowała się gromadzeniem eksponatów do przyszłego muzeum regionalnego w Żywcu. Równocześnie trwały prace nad przygotowaniem do druku własnych wydawnictw. Już w 1936 staraniem Stanisława Szczotki i Michała Jeziorskiego, ukazał się specjalny numer czasopisma Ziemia poświęcony w całości sprawom Żywiecczyzny. Zapoczątkowano serię wydawnictw pod nazwą Biblioteka Żywiecka, w ramach której ukazał się w 1937 pierwszy tom Dziejopisu Żywieckiego Andrzeja Komonieckiego w opracowaniu S. Szczotki. W 1938 wydano kwartalnik "Gronie" poświęcony sprawom Żywiecczyzny.
Zasługą Stanisława Szczotki było zapoczątkowanie prac wykopaliskowych na Grojcu. Znaleziska łużyckie sprzed 2500 lat i średniowieczne zasiliły zbiory muzeum żywieckiego.
Inny członek Sekcji Miłośników Żywiecczyzny Adam Miksz zainicjował ciekawą akcję przejmowania dawnych wzorów ludowych do tworzenia "rzeczy pięknych, nowych w treści i celu", zastosowania wzorów zaczerpniętych z haftów i innych form zdobnictwa ludowego do zdobienia przedmiotów codziennego użytku.
Sekcja Miłośników Żywiecczyzny zrzeszała w swych szeregach wiele osób o dosyć radykalnych poglądach politycznych, toteż po pewnym czasie sanacyjne władze państwowe utworzyły konkurencyjne Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Żywieckiej. Nowa organizacja cieszyła się całkowitym zaufaniem i poparciem władz oraz otrzymywała od urzędu powiatowego pokaźne subwencje na działalność. W następstwie tego skromna pomoc finansowa udzielana dotychczas Sekcji została jeszcze bardziej okrojona.
Wielokierunkowa praca inspiratorska i organizacyjna Sekcji Miłośników Żywiecczyzny wpłynęła w dużej mierze na ożywienie życia kulturalnego w Żywcu w okresie międzywojennym. Okupacja przerwała w brutalny sposób wszystkie prace sekcji. Wszelka praca kulturalno-oświatowa, nie mówiąc już o wydawniczej, zamarła na długich pięć lat.
Po zakończeniu działań wojennych, w kwietniu 1945 Sekcja Miłośników Żywiecczyzny nie posiadała osobowości prawnej. Dopiero 8 czerwca 1954 udało się, dzięki zabiegom Józefa Miksia, doprowadzić do utworzenia w Żywcu Komisji Regionalnej Badań i Opieki nad Folklorem, która skupiła w swoich szeregach wielu dawnych działaczy Sekcji oraz nowych miłośników regionu. Na czele komisji stanął Franciszek Biernat.
Żywiecka inicjatywa utworzenia Komisji Regionalnej podchwycona została i rozpropagowana przez krakowskie władze i, nim nowa organizacja w Żywcu okrzepła i uzyskała status prawny, w Zakopanem utworzono Towarzystwo Miłośników Ludowej Kultury i Sztuki Góralskiej o identycznych celach. W 1956 r. usiłowano zorganizować w Żywcu delegaturę tego Towarzystwa. Nie przyjęło się ono jednak na terenie Żywiecczyzny. Tutejsi działacze regionalni dążyli z uporem do stworzenia samodzielnego Towarzystwa Miłośników Ziemi Żywieckiej. Statut TMZŻ opracowano w ciągu 1957., kontynuując rozpoczętą równocześnie działalność. Nowy statut rozwinął i uzupełnił dawne zadania Sekcji Miłośników Żywiecczyzny.
Przez wiele lat Towarzystwo nie posiadało własnego lokalu. Mieściło się początkowo w zakładzie fotograficznym pani Stefanii Działo, następnie od 1961 r. w siedzibie Powiatowego Archiwum Państwowego w Starym Zamku. W początkach swej działalności Towarzystwo pracowało nieco osamotnione i dysponowało bardzo małymi funduszami. Jego inicjatywy spotykały się z nieufnością lub obojętnością władz. Powoli sytuacja ta zaczęła ulegać poprawie, szczególnie po zakończeniu obchodów 700-lecia miasta Żywca. Organizacją tej imprezy zajęły się władze miejskie przy znacznym współudziale Towarzystwa.
Pierwszym powojenne publikacje zaczęły się ukazywać w 1962. Ujawniły one ogromne zapotrzebowanie społeczne na tego rodzaju wydawnictwa regionalne. W międzyczasie trwały uporczywe starania o prawo wydawania własnego czasopisma. W 1968 r. ukazała się "Karta Groni" nr 1-2, wyraźnie nawiązując do kwartalnika "Gronie" z okresu międzywojennego. Odtąd praca wydawnicza TMZŻ potoczyła się wartkim nurtem, osiągając w roku jubileuszowym 1984 50 pozycji. Jubileuszowym wydaniem został Dziejopis Żywiecki Andrzeja Komonieckiego w opracowaniu Stanisława Grodziskiego i Ireny Dwornickiej - owoc współpracy Towarzystwa z władzami miasta z jednej strony, a z krakowskim środowiskiem naukowym - z drugiej strony.
Oprócz Sekcji Wydawniczej, działającej niemal od powstania Towarzystwa, zarysowała się potrzeba utworzenia sekcji literackiej. Jej celem miało być "zrzeszanie ludzi parających się piórem na sposób literacki, bez względu na wykształcenie". Myśl rzucona w czerwcu 1958 r. została zrealizowana już we wrześniu tegoż roku. Na czele Grupy Literackiej, która przybrała nazwę "Gronie", stanął początkowo Feliks Kantyka z Gilowic, a następnie Henryk Biłka.
W ramach Towarzystwa działała również przez pewien czas (1962-1969) Sekcja Historyczna, skupiająca w swoich szeregach miłośników przeszłości regionu. Natomiast pod koniec 1967 r. powstała Grupa Plastyczna Żywiec. Na jej czele stanął Zdzisław Januszewski. Grupa ta zorganizowała wiele ciekawych wystaw.
W październiku 1973 r., z inicjatywy członków TMZŻ, powstała Sekcja Odbudowy Zabytkowego Parku i Zamku, na czele z Wincentym Miodońskim. Celem sekcji było przyspieszenie odbudowy zamku, opracowanie perspektywicznego planu rozwoju parku, zainteresowania społeczeństwa sprawą odbudowy oraz zorganizowanie symbolicznych zbiórek pieniężnych na wydawnictwa propagandowe dotyczące zamku i parku.
W 1979 założono Sekcję Opieki nad Twórczością Artystyczną i Sztuką Ludową Regionu Żywieckiego. Praca tej sekcji toczyła się dwoma nurtami. Pierwszy naczelny nurt to badania nad sztuką ludową Żywiecczyzny, gromadzenie dokumentacji wszelkich motywów zdobniczych charakterystycznych dla naszego regionu, a występujących w strojach mieszczańskich i góralskich, w architekturze oraz na sprzętach gospodarskich codziennego użytku. Drugi nurt to opieka nad twórcami ludowymi oraz plastykami amatorami, stworzenie im możliwości wystawiania i zbytu ich dzieł.
W działalności TMZŻ życie zawsze wyprzedzało regulację prawną różnych poczynań. W dużych ośrodkach miejskich jak Warszawa, Kraków, Opole zaczęły organizować się samorzutnie grupy członków i sympatyków TMZŻ. Grupy te działały już od 1968, uprawomocniły się jednak i przekształciły w Oddziały dopiero w 1972, po dokonaniu odpowiednich zmian w statucie. W 1977 r. powstało Koło w Porąbce.
Prace Towarzystwa zahamowane zostały częściowo przez wprowadzenie stanu wojennego w 1981. Negatywne skutki najbardziej uwidoczniły się w pracy oddziałów i kół, których działalność w latach 1982-83 prawie zupełnie zamarła.
W 1984 Urząd Miejski w Żywcu wykonał kosztowny remont części zabytkowych oficyn zamkowych i przekazał je na siedzibę Towarzystwa, które w ten sposób uzyskało piękny i obszerny lokal przy ul. Zamkowej 4. Życzliwość władz miejskich otacza Towarzystwo od tamtej pory po dzień dzisiejszy.
W grudniu 1991 powstała w ramach Towarzystwa Sekcja Przyjaźni Polsko-Szwedzkiej. Z okazji inauguracji działalności w dniach 25-26 stycznia 1992 Zarząd gościł w swojej siedzibie Karola Stefana Habsburga z córką Marią Krystyną, o. Joachima Badeniego oraz ambasadora Królestwa Szwecji. Przy dużym zaangażowaniu Towarzystwa, proces zbliżenia mieszkańców Żywiecczyzny z niezmiennie życzliwie wspominaną rodziną dawnych właścicieli dóbr żywieckich zaowocował w 2001 powrotem do Żywca na stałe z emigracji arcyksiężniczki Marii Krystyny, córki Karola Olbrachta Habsburga, który zmarł w Szwecji w 1951.
W roku 2004 Towarzystwo obchodziło jubileusz 70-lecia istnienia. Pod jego patronatem działa nadal Grupa Literacka Gronie, a od 2003 Społeczny Instytut Historyczny Biblioteka Żywiecka, nawiązujący do tradycji badań naukowych prowadzonych w początkach istnienia Towarzystwa. W tymże roku rocznik TMZŻ Karta Groni ukazał się z nr XXIII. Od wielu lat działa też Studium Wiedzy o Żywiecczyźnie; co miesiąc odbywają się prelekcje i spotkania z ludźmi, którzy dzielą się swoją wiedzą o regionie żywieckim. Towarzystwo jest także wydawcą książek - lista wydawnictw TMZŻ sięga 150 pozycji. Niezmiennie też od lat kontynuowana jest działalność wystawiennicza prezentująca dorobek twórczy artystów związanych z Ziemią Żywiecką.
Od roku 2006 rocznik popularno-naukowy Karta Groni zmienił nazwę na GRONIE i będzie wydawany dwa razy do roku.
Zofia Rączka, Mirosław Miodoński
Wszelkie prawa zastrzeżone. All rights reserved.
Copyright by Towarzystwo Miłośników Ziemi Żywieckiej
do góry
